Tết Hàn Thực có nguồn gốc từ Trung Hoa, gắn với truyền thuyết về Giới Tử Thôi — vị hiền sĩ thời Xuân Thu đã cắt thịt đùi mình nuôi vua Tấn Văn Công lúc lưu vong. Sau khi lên ngôi, nhà vua quên phong thưởng, Giới Tử Thôi đưa mẹ vào núi ở ẩn.
Khi vua nhớ ra và cho người mời, Giới Tử Thôi không ra, vua bèn ra lệnh đốt rừng để ép ông xuất hiện nhưng vô tình khiến ông và mẹ chết cháy. Hối hận, vua ra lệnh trong 3 ngày (từ mùng 3 tháng 3) không được đốt lửa, chỉ ăn đồ nguội để tưởng nhớ — từ đó có tên 'Hàn Thực' (thức ăn lạnh).
Khi du nhập vào Việt Nam, Tết Hàn Thực đã biến đổi, không còn giữ nguyên ý nghĩa kiêng lửa mà trở thành ngày làm bánh trôi, bánh chay dâng cúng tổ tiên, mang đậm bản sắc văn hóa lúa nước của người Việt.