24 tiết khí và can chi tháng

Nhiều người tưởng can chi tháng đổi vào mùng 1 âm lịch. Thực ra, trong hệ thống chọn ngày và tử vi, can chi tháng đổi theo tiết khí, không theo ngày mùng 1. Bài này giải thích mối quan hệ đó và vì sao tháng Giêng lại ứng với địa chi Dần.

Tiết và trung khí: 24 tiết khí chia hai loại

24 tiết khí được chia thành hai nhóm xen kẽ:

• 12 "tiết" (tiết lệnh) — mở đầu mỗi tháng: Lập xuân, Kinh trập, Thanh minh, Lập hạ, Mang chủng, Tiểu thử, Lập thu, Bạch lộ, Hàn lộ, Lập đông, Đại tuyết, Tiểu hàn.
• 12 "trung khí" — nằm giữa mỗi tháng: Vũ thủy, Xuân phân, Cốc vũ, Tiểu mãn, Hạ chí, Đại thử, Xử thử, Thu phân, Sương giáng, Tiểu tuyết, Đông chí, Đại hàn.

Trong can chi, mỗi tháng bắt đầu từ một "tiết" chứ không từ mùng 1 âm lịch. Ví dụ tháng Dần (tháng Giêng) bắt đầu từ tiết Lập xuân, không phải từ mùng 1 Tết.

Bảng: tiết khí mở đầu và địa chi từng tháng

Tháng can chi	Địa chi	Tiết mở đầu	Khoảng dương lịch
Tháng Giêng	Dần	Lập xuân	~4–5/2
Tháng Hai	Mão	Kinh trập	~6–7/3
Tháng Ba	Thìn	Thanh minh	~5–6/4
Tháng Tư	Tị	Lập hạ	~6–7/5
Tháng Năm	Ngọ	Mang chủng	~6–7/6
Tháng Sáu	Mùi	Tiểu thử	~7–8/7
Tháng Bảy	Thân	Lập thu	~8–9/8
Tháng Tám	Dậu	Bạch lộ	~8–9/9
Tháng Chín	Tuất	Hàn lộ	~8–9/10
Tháng Mười	Hợi	Lập đông	~8–9/11
Tháng Một (11)	Tý	Đại tuyết	~7–8/12
Tháng Chạp (12)	Sửu	Tiểu hàn	~7–8/1

Vì sao tháng Giêng là Dần, không phải Tý?

Về thiên văn, tháng chứa Đông chí (đêm dài nhất) là tháng Tý — đây là mốc gốc. Nhưng lịch cổ đại Trung Hoa qua các triều đại chọn "tháng đầu năm" khác nhau (kiến Tý, kiến Sửu, kiến Dần). Nhà Hạ chọn kiến Dần — lấy tháng Dần (chứa Lập xuân) làm tháng Giêng — và cách này được dùng đến nay.

Vì thế: tháng chứa Đông chí là tháng Tý (tháng Một/11), đếm tiếp Sửu (Chạp), rồi Dần rơi đúng vào tháng Giêng. Đó là lý do vòng địa chi tháng bắt đầu từ Dần.

Ý nghĩa thực tế khi xem ngày

• Ngày chuyển tháng can chi lệch với mùng 1 âm lịch. Một ngày có thể đã sang tháng can chi mới (qua tiết) dù âm lịch vẫn là cuối tháng trước. Điều này ảnh hưởng tới cách tính can chi tháng và một số phép chọn ngày.
• Tiết khí quyết định "trực" của ngày. Trực ngày được tính dựa trên tiết khí và địa chi — xem 12 trực ngày.
• Năm can chi đổi tại Lập xuân theo tử vi (khác với đổi tại mùng 1 Tết theo lịch dân dụng) — đây là lý do một số trang tử vi và trang lịch có thể khác nhau ở vài ngày giáp Tết.

Xem thời điểm bắt đầu chính xác của từng tiết khí theo năm tại 24 tiết khí — mỗi trang có giờ giao tiết và danh sách ngày tốt trong tiết đó.

Câu hỏi thường gặp

Tiết khí có phải là ngày âm lịch không? Không. Tiết khí được tính theo vị trí mặt trời trên hoàng đạo (dương lịch thiên văn), nên rơi vào ngày dương lịch khá cố định hàng năm, còn ngày âm thì xê dịch.

Vì sao website lịch ghi tháng can chi khác tôi tính? Thường do bạn tính tháng theo mùng 1 âm lịch, còn lịch tính theo tiết. Ngày nằm giữa mùng 1 và ngày vào tiết sẽ cho kết quả khác nhau. Xem thêm vì sao các website lịch âm có kết quả khác nhau.

---

Xem thêm: 24 tiết khí · Tiết khí là gì và cách dùng khi xem ngày · Cách tính can chi năm tháng giờ · Giải nghĩa 12 trực ngày