Tết Ông Công Ông Táo có nguồn gốc từ tín ngưỡng thờ Táo Quân — vị thần cai quản bếp núc, trông coi mọi việc trong gia đình để cuối năm về trời báo cáo Ngọc Hoàng. Tín ngưỡng này có ảnh hưởng từ văn hóa Trung Hoa nhưng đã được Việt hóa với sự tích riêng biệt.
Truyền thuyết dân gian Việt Nam kể về 'hai ông một bà': Trọng Cao và vợ là Thị Nhi lấy nhau nhưng không có con nên sinh chuyện, Thị Nhi bỏ đi lấy Phạm Lang. Trọng Cao ân hận đi tìm vợ, tình cờ gặp lại nhưng Phạm Lang về nên Thị Nhi giấu chồng cũ trong đống rơm. Phạm Lang đốt rơm lấy tro bón ruộng khiến Trọng Cao chết cháy, Thị Nhi thương xót nhảy vào lửa chết theo, Phạm Lang cũng nhảy vào cứu vợ mà chết.
Ngọc Hoàng cảm động trước tình nghĩa của ba người nên phong cả ba làm Táo Quân, cai quản việc bếp núc, nhà cửa của trần gian. Từ đó ngày 23 tháng Chạp hàng năm, Táo Quân cưỡi cá chép về trời báo cáo việc gia chủ trong năm để Ngọc Hoàng luận công tội.